1 ... 6 7 8 9 10 11 12 13 ... 17

Tishli g’ildiraklarning emirilish turlari - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ

bet10/17
Sana18.05.2017
Hajmi5.23 Kb.

Tishli g’ildiraklarning emirilish turlari 


 
 
 
Tish sirtida h’osil bO’ladigan 

kontakt

  σ

kuchlanish va tishning tubida paydo bO’ladigan 

eguvchi

  σ
f
  

kuchlanish

 ilashishda bO’lgan tishlarning ishlash qobiliyatini belgilovchi asosiy 
kuchlanishlardir. 
 
Har bir tish uchun σ


 
σ

muayyan qiymatga ega bO’lmay, vaqt oralig’ida O’zgarib turadi va 
pulsatsiyalanuvchi uzluksiz tsikl Bilan tasir etadi, (1-rasm). Kuchlanishlarning O’zgaruvchan tsikl Bilan 
tasir etishi tishlarning toliqishiga h’amda ularning emirilishiga olib keladi. σ

 kuchlanish, tishlarning 
toliqishi tufayli sinishiga, σ

 kuchlanish esa tish sirtining uvalanishiga sabab bO’ladi. 
 
Tishlar sirtining emirilishi deganda quyidagilar tushuniladi:  
 
a) toliqishish oqibatida uvalanib emirilish;  
 
b) abraziv zarrachali muh’itda va oddiy ishqalanish sharoitida emirilishi; 
                                       
 
 
 
 
v) katta yuklanish bilan ishlaёtgan uzatmalardan bir g’ildirak sirtining yulinib, ikkinchi g’ildirak 
tish sirtiga ёpishib qolish h’ollari; 
 
g) plastik deformatsiyalanish oqibatida siljishi; 
 
d) termik ishlov berilgan tishlarning sirtqi qattiq qatlamining kO’chib ketishi h’ollari. 
 
Tishlarning sinishi ikki xil sabab tufayli sodir bO’lishi mumkin. 
 
a) O’ta yuklanish tufayli. Bunda tishda h’osil bO’lgan kuchlanish material uchun joiz kuchlanish 
chegarasidan oshib ketadi. Natijada mO’rt materiallardan tayёrlangan g’ildirak tishlari sinadi, plastik 
materiallardan tayёrlangan g’ildirak tishlari diformatsiyalanib, O’z shaklini O’zgartiradi ёki sinib ketadi. 
 
b) O’zgaruvchan kuchlanishning uzoq vaqt davomida tasir etishi natijasida Tish tubiga yaqin 
joyda materialning toliqishidan darz paydo bO’ladi, bu darz borgan sayin kattalasha borib tishning 
sinishiga olib keladi. Asosan darz kuchlanishlar tO’plangan (kontsentratsiya) joyda paydo bO’ladi. Bu xil 
sinishlarning oldini olish uchun tishli g’ildiraklarni mustah’kamlikka h’isoblash bilan birga, 
kuchlanishlarning tO’planishini kamaytirish choralarini h’am kO’rish kerak. 
 
Barcha h’ollarda h’am g’ildirak tishlarini sinishdan saqlash uchun modulni kattalashtirish, 
tishlarni tO’g’rilash va ularga termik ishlov berish, tish qirralariga tushadigan yuklanishni kamaytirish 
tavsiya etiladi. 
 
Ёpiq uzatmalarda tishli g’ildiraklarning tish sirtlari toliqish natijasida uvalanib ketadi. Uvalanish 
ikki xil sharoitda sodir bO’ladi. Birinchi xil uvalanish tish sirtining qattiqligi HB ≤ 350 bO’lgan 
materiallardan yasalgan g’ildirak tishlarida ularni tayёrlashda yO’l qO’yilgan noteksliklar tufayli bO’ladi. 
İsh jaraёnida bu notekisliklar eyilishi va ezilishi tufayli tekislanib ketadi. Natijada kuchlanishlar 
tO’planishiga sabab bO’lgan nuqtalar yO’qoladi, shu sababli uvalanish jaraёni tO’xtaydi. Uvalanishning 
ikkinchi xili tishli g’ildiraklarning tish sirtining qattiqligi HB > 350 bO’lgan materiallardan yasalgan va 
sermoy sharoitda ishlaydigan g’ildiraklar tishlarida ularni tayёrlashda yO’l qO’yilgan noaniqliklar tufayli 
tishlar sirtining malum nuqtalarida paydo bO’ladigan kuchlanishlar tO’planishi tasirida sodir bO’ladi. 
Bunda tish sirtining ayrim nuqtalarida bilinar-bilinmas darzlar paydo bO’ladi. Uzatma sermoy sharoitda 
ishlaganligi tufayli bu darzlarning ichiga kata bosim ostida moy kira boshlaydi, natijada darzlar 
kattalashib, tish sirtidan kichik bO’lakchalarning ajralishiga olib keladi. Oqibatda tish sirtida h’ar xil 
O’lchamli chuqurchalar paydo bO’la boshlaydi. Provardida uvalanish jaraёni tezlashadi. (2-rasm, a,b,v). 

 
Tishlar sirtining uvalanishini kamaytirish, yani tishli g’ildiraklar nisbatan uzoq muddat ishlashini 
taminlash uchun tishlarning sirtqi qatlami termik qayta ishlash yO’li bilan  
 
 
                              
 
 
 
mustah’kamlanishi, kontakt kuchlanish bO’yicha loyih’alanishi, burchak korrektsiyasidan foydalanib, 
tishlarni yuqori darajada aniqlik bilan tayёrlash lozim. 
 

Tishlar sirtining eyilishi.  

Tishlarning sirti uch xil sharoitda: abraziv zarrachali muh’itda, 
tishlarning bir-biriga moslashuv davrida h’amda yukli uzatmani yurgizish va tO’xtatish vaqtida eyilishi 
mumkin. Tish sirtining abraziv muh’itda eyilishi etarli darajada moylanmaydigan ochiq uzatmalarda 
kO’proq uchraydi, lekin ayrim h’ollarda ёpiq uzatmalarda moyning vaqt O’tishi Bilan malum darajada 
ifloslanishi natijasida h’am sodir bO’lishi mumkin. 
 
Tishlar bir-biriga moslashgunga qadar sodir bO’ladigan eyilish, asosan, tishlar sirtida noteksliklar 
tugaguncha (siyqalanguncha) davom etadi. Bu jaraёn tugugach eyilish h’am tO’xtaydi. Tishlar sirtining 
eyilishini yana bir turi bu yukli uzatmalarni h’arakatga keltirish va tO’xtatish vaqtida sodir bO’ladigan 
eyilishdir. Bu xil eyilish og’ir yukli uzatmalar uchun xavfli, chunki yuklanishning qiymati malum 
chegaradan ortib ketsa, eyilish tishning sinishiga olib keladi. Bu h’ol eyilish natijasida O’zaro ilashmagan 
tishlar orasida h’osil bO’ladigan bO’shliqni kattalashuviga, bu esa qO’shimcha dinamik kuchlarni h’amda 
shovqinni paydo bO’lishiga sabab bO’ladi. Bundan tashqari, eyilib ketgan tishning mustah’kamligini 
kamaytiradi. Eyilishning oldini olish uchun tish  sirtlarining qattiqligini oshirish h’amda tozaligiga etibor 
berish, abraziv zarrachalar tushishidan saqlash kerak bO’ladi. 
 

Tish sirtining yulinishi. 

Kata tezlik va katta yuklanish bilan ishlaydigan uzatmalarda, g’ildirak 
tishlarini bevosita tutashishi natijasida tish yuzalari nih’oyatda qizib ketganda tish sirtlarida yulinish 
h’odisasi sodir bO’ladi. Hosil bO’lgan metall g’uddalar ish davomida, shu tish bilan ilashishda bO’lgan 
tish sirtini sidirib chiqa boshlaydi. Oqibatda tish sirti noteslashib, uzatma ishida qO’shimcha shovqin va 
dinamik kuchlar h’osil bO’ladi. Bunday emirilishning oldini olish choralari eyilishning oldini olish uchun 
tavsiya etilgan choralarga O’xshashdir. 
 

Plastik siljish.  

Emirilishning bux ili nisbatan yumshoq pO’latdan yasalgan, tezligi sekin, lekin 
katta yuklanish bilan ishlaydigan uzatmalarda uchraydi. Bunday h’ollarda tish sirtiga tushadigan kuch 
meёridan katta ishqalanish kuchi bilan h’osil qiladi va yumshoq pO’latni deformatsiyalab, oquvchanlik 
darajasigacha olib boradi, oqibatda metall ishqalanish kuchi yO’nalgan tomonga qarab sidiriladi. Hosil 
bO’lgan g’udda ilashishning buzilishiga va tishlarning ishdan chiqishiga olib keladi. 
 
Tishli g’ildirak materialining qattiqligini oshirish bunday emirilishning oldini olish choralarining 
asosidir. 
 

Tishli g’ildiraklarning aniqlik darajasi 


 
Tishli uzatmalarning asosiy kamchiliklaridan biri bu ish jaraёnida shovqin Bilan ishlashidir. 
Tishli g’ildirak qadami qiymatidagi va tish shaklidagi yO’l qO’yilgan xatoliklarning tasiri g’ildirak h’ar 
bir aylanganida takrorlanib turishi, tishlarga tushadigan yuklanishning noteks taqsimlanishiga, aylanuvchi 
detallarning yaxshi muvozanatlanmaganligi esa uzatma ishlash jaraёnida shovqin chiqishiga sabab 
bO’ladi. 
 
Yuklanishning bir tekis taqsimlanmaganligi natijasida g’ildirak tishlariga kuchlarning turlicha 
tasiri h’amda ilashish jaraёnida O’zgarib turadigan deformatsiya tishli g’ildiraklarda tebranish h’osil 
qiladi. Bu tebranish val va tayanchlar orqali qutiga (korpusga) O’tib, shovqinning yanada kuchayishiga 
sabab bO’ladi. Bundan tashqari g’ildirak tishlarini kesishda yO’l qO’yilgan xatoliklar ilashish sifatiga 
salbiy tasir kO’rsatadi, bu esa tishli g’ildiraklarni muddatidan ilgari ishdan chiqishiga sabab bO’ladi. 
Shuning uchun tishli g’ildiraklarni tayёrlashda aniqlik darajasiga katta etibor berish kerak. 

GOST 1643-81 asosida tishli g’ildiraklar va uzatmalar uchun qO’yidagi O’lchamlar bO’yicha 
chekli chegaralar belgilangan: kinematik aniqlik, ravon ishlash, tishlar kontakt yuzasining h’ajmi h’amda 
tishlararo ёn bO’shliq darajasi. 
Modul qiymatlari 2 – 50 mm gacha bO’lgan tishli g’ildiraklar va uzatmalar uchun shu yuqorida 
kO’rsatilgan kinematik aniqlik va 12 ta aniqlik klassiga bO’linadi, 1,2,…12 sonlar Bilan belgilanadi, bu 
sonlarning qiymati oshishi bilan aniqlik darajasi kamayadi (chekli chegara qiymatlari oshadi)
x
.  
Uzatma g’ildiraklarining tutashishiga chekli chegara 6 xil bO’lib, shartli belgisi A,V,S,D,E,N, 
bunda ёn bO’shliqning eng kichik sonli qiymati j
min
 taminlanadi, ёn bO’shliqning chekli chegarasi 8 xil 
bO’ladi.  Ёn bO’shliqning eng katta chekli chegaralari a,b,c,d,h h’arflari bilan belgilanadi. Masalan 6-s 
GOST 1643-81, bunda ilashishdagi kontakt yuza 6-aniqlik daraja bilan tayёrlanadi, s – ёn bO’shliqning 
chekli chegarasi. Agar aniqlik darajasi h’ar xil bO’lsa, masalan 8-7-6 Va GOST 1643-82 bunda, 8-
kinematik aniqlik darajasi, 7 – ravon ishlash darajasi, 6 – ilashishdagi kontakt yuzaning h’ajmiy darajasi, 
V-tutashish turi, a – ёn bO’shliqning chekli chkgarasi. 
Tishli g’ildiraklarning aniqlik darajasi uning tezligiga bog’liq bO’lib 2-jadvaldan olinadi. 
 
2-jadval 
 
Uzatma tezligi, m/s 
 
GOST 1643-81 
bO’yicha aniqlik 
darajasi 
TO’g’ri tishli 
Qiya 
tishli 
 
İshlatilishi 

20 
30 
Tez h’arakatlanuvchi uzatmalarda 
7 12 
20 
Yuklanish 
meёrda bO’lib, tez h’arakatlanuvchi ёki 
yuklanish katta bO’lib, sekin h’arakatlanuvchi 
uzatmalarda 


10 
Umumiy mashinasozlikda ishlatiladigan uzatmalar 



Sekin h’arakatlanuvchi aniqlik darajasi kam 
ah’amiyatga ega bO’lgan uzatmalar 
 

Kontakt kuchlanish va mustah’kamlik 


 
O’zaro ilashgan ikki detalning ilashgan yuzasi shu detalning nisbatan kichik bO’lsa, bunday 
yuzada kontakt kuchlanish h’osil bO’ladi. Masalan, ikki shar, shar bilan tekslik, ikki tsilindr va h’okazo. 
Bunda h’osil bO’lgan kontakt kuchlanish qiymati joiz qiymatdan katta bO’lganda, shu kontakt yuzada 
chuqurliklar h’osil bO’ladi, ular ёriladi  ёki deformatsiyalanadi. İlashish yuzasining bunday 
deformatsiyalanishi tishli, chervyakli, friktsion, zanjirli uzatmalarda h’amda podshipniklarda kuzatiladi. 
 
İlashgan yuzada kontakt ikki xil: nuqtali (ikki shar O’rtasida) ёki chiziqli (ikki tsilindr O’rtasida) 
kO’rinishida bO’lishi mumkin. İkki tsilindr O’zaro siqilganda tashqi kuchning tasiri bO’lmaganda 
ilashish chiziq bO’yicha, tasiri bO’lganda esa bu chiziq lentali kO’rinishda bO’ladi. Bu ikki tsilindr 
orasidagi  

kontakt

  

kuchlanishning  

qiymatini aniqlash masalasini birinchi bO’lib G.Gerts h’al qilgan, 
yani:  
)]
1
(
)
(
[
2
1
2
2
2
1
2
1
µ
µ
π
σ

+

=
E
E
P
E
qE
k
н
 
 
 
Puasson koeffitsienti µ=0,3 deb qabul qilsak:  
k
k
н
P
qE /
418
,
0
=
σ
 
bu erda: E

=2E
1
E

/(E

+E

); 1/ ρ

=1/ ρ

+1/ ρ

bunda E
k
, ρ

– tsilindr materiali uchun elastiklik moduli va 
tsilindr radiusining keltirilgan qiymati; E
1
,E
2
,  ρ
1
,  ρ

– tsilindr materiallarining elastiklik moduli va 
radiuslari. Ushbu formula ёrdamida aylanasimon h’amda h’ar qanday tsilindrsimon detallar ilashganda 
h’osil bO’lgan kontakt kuchlanishlarni aniqlash mumkin. 
 
Tsilindr aylanganda yuklanish tasirida kontakt kuchlanish faqat shu ilashgan yuzada h’osil 
bO’ladi, yani kontakt kuchlanish pulsatsiyalanuvchi tsikllar bO’yicha O’zgaradi (1-rasm). Har bir yuza 
faqat ilashganda yuklanganligi uchun, kontakt kuchlanish qiymati O’zgaruvchan bO’ladi. O’zgaruvchan 
kuchlanishlar tasirida ilashgan yuzalar toliqadi, natijada bu yuzalarda bilinar-bilinmas darzlar paydo 
bO’ladi.  İlashish sermoy sharoitda bO’lsa, bunday darzlarning ichiga kata bosim ostida moy kira 

boshlaydi, natijada darzlar kattalasha borib, tsilindr sirtlarida kichik bO’lakchalarning ajralishiga olib 
keladi (2- rasm). 
 
Oqibatda tsilindr sirtida h’ar xil O’lchamli chuqurliklar paydo bO’la boshlaydi. Bunday 
chuqurliklarning paydo bO’lishi va ish davomida ular sonining ortishi tufayli tsilindr sirtining shakli 
buziladi, sirti notekslashadi, zarb bilan tasir etuvchi kuchlar ortadi. Buning oqibatidi uvalanish jaraёni 
tezlashadi. 
 
Kontakt kuchlanishning qiymati joiz qiymatdan katta bO’lmasa, uvalanish h’odisasi rO’y 
bermaydi. 
 
Har bir materialning qattiqligiga nisbatan bazaviy tsikllari N
no 
ga asoslanib, bazaviy σ
no 
kuchlanishlar aniqlanadi va bu kuchlanishlar asosida kontakt kuchlanishning joiz qiymati aniqlanadi. 
 

İlashishda tasir etuvchi kuchlar 


 
G’ildiraklarning ilashishda h’osil bO’lgan F

uning sirtiga tik bO’lib, ilashish chizig’i bO’yicha 
yO’nalgan bO’ladi (9-rasm). Odatda, g’ildirak vali va uning tayanchlarini h’isoblashni osonlashtirish 
maqsadida bu kuch ilashish qutbiga kO’chirilib, tashkil etuvchi kuch F

 bilan radial kuchF
r  
ga ajratiladi 
(9-rasm, a,b). 
 
          
 
 
 
 
 
Uzatmalarni h’isoblashda ular vositasida uzatiladigan yuklanish burovchi moment sifatida 
berilgan bO’ladi. Shuning uchun kuchlanishlarning qiymatini aniqlashda avvalambor aylanma kuch 
miqdori topilib, sO’ngra qolgan kuchlar aniqlanadi. Buning uchun tO’g’ri tishli g’ildiraklardagi kuchlarni 
aniqlashda quyidagi munosabatlardan foydalaniladi: 
 
;
2
d
T
F
i
=
    
,
α
tg
F
F
i
n
=
 
Cosa
F
F
i
n
=
 

 


 


TO’g’ri tishli tsilindrsimon g’ildiraklarni kontakt 


 kuchlanish bO’yicha h’isoblash 


 
TO’g’ri va qiya tishli tsilindrsimon uzatmalarni mustah’kamlikka h’isoblash GOST 21354-87 
bO’yicha standartlashtirilgan. Mashina detallari kursida shu h’isoblashning asosiylari O’rganiladi. 
G’ildirak tishlarining mustah’kamligi asosan kontakt kuchlanishga chidamliligi bO’yicha 
tekshiriladi. Bu kuchlanishning h’isobiy qiymatini aniqlashda O’qlari O’zaro parallel joylashgan 
radiuslari ρ

,
 
ρ
2
 (9-rasm) bO’lgan ikki tsilindrlar O’rtasida h’osil bO’lgan kontakt kuchlanishni aniqlash 
uchun ёzilgan Gerts formulasidan foydalaniladi: 
 

k
k
н
q
Е
ρ
µ
π
σ


=
)
1
(
2
2
 
bunda: E

= 2E
1
 · E

/ (E

+E
2
) – material elastiklik modulining keltirilgan qiymati; E

= E


2,5·10
5
 MPa – etaklovchi va etaklanuvchi tishli g’ildirak (pO’lat) materiallarining elastiklie moduli; µ = 
0,3 – Puasson koeffitsienti; q-ilashish chizig’iga tO’g’ri kelgan bosim; tO’g’ri tishli tsilindrsimon 
g’ildiraklar uchun kontakt chizig’ining uzunligi etaklanuvchi g’ildirak eni b

ga teng bO’ladi. 
α
β
α
β
α
α
H
H
H
i
Hv
H
H
n
k
k
k
Cos
b
F
k
k
k
b
F
q




=


=
2
2
 
bu erda: k

, k

, k
nv 
– yuklanishning tishlararo, tish eni bO’yicha
 
 notekis taqsimlanishini h’amda 
qO’shimcha dinamik kuchlanishni h’isobga oluvchi koeffitsientlar; ρ

=  ρ

ρ

/ (ρ
1+ 
ρ
2
) – egrilik 
radiusining keltirilgan qiymati. O

PA
1, 
 O

PA

3-rasmdagi uchburchaklardan ρ
1
 = 0,5d

sinα, 
 
ρ
2
 = 0,5 d

sinα –  etaklovchi va etaklanuvchi g’ildirak tishlarining egrilik radiuslari qiymatlarini yuqoridagi 
formulaga qO’yib quyidagiga ega bO’lamiz:  
 
1
1
2
2
+

=
u
Sin
d
k
α
ρ
 
ρ
k
, q – qiymatlarini Gerts formulasiga qO’yib quyidagi ifoda olinadi:  
 
]
[
)
1
(
2
)
1
(
2
2
2
2
H
Hv
H
H
i
k
н
k
k
k
Sin
d
u
Cos
b
F
E
σ
α
α
µ
π
σ
β
α




+




=
 
 
 
formulani soddalashtirsak, yani Sinα ·Cosα = 
,
2
2
1
α
Sin
 
Z


α
2
/
2 Sin
- ilashishdagi tishlarning shaklini h’isobga oluvchi koeffitsient α = 20

bO’lganda Z

=1,76 bO’ladi. 
 
2
/
1
2
275
)
1
(
МПа
Ek
Z
м
µ
π

=
- uzatma g’ildirak materiallarining 
mexanik xarakteristikalarni h’isobga oluvchi koeffitsient. Formulaga qO’shimcha ravishda 
ilashish chizig’ining umumiy uzunligini h’isobga oluvchi koeffitsient Zε= 
3
/
)
4
(
α
ε

kiritiladi. ε
α
 – ёn 
qoplanish koeffitsientining qiymati (1,25 dan 1,9 gacha O’zgaradi), bunda Zε ning O’rtacha qiymati 0,9. 
TO’g’ri tishli tsilindrsimon g’ildiraklar uchun k

=1,0. Natijada  tO’g’ri tishli tsilindrsimon g’ildirak 
tishlaridagi kontakt kuchlanishning h’isobiy qiymati quyidagicha aniqlanadi: 
 
ν
H
Hb
e
M
H
H
k
k
d
d
u
F
Z
Z
Z
S


+


=
2
2
1
)
1
(
=1,76·275·0,9
ν
H
Hb
k
k
d
d
u
F



+
2
2
1
)
1
(

= 430
ν
H
Hb
k
k
d
d
u
F



+
2
2
1
)
1
(
≤|σ
N

  (1) 
 
Bu erda: u-uzatish soni; F
1
-aylanma kuch, N; d
2
-etaklanuvchi tishli g’ildirak tish bO’luvchisining 
diametri, mm; b-etaklanuvchi tishli g’ildirak eni, mm; σ
N
-h’isobiy kontakt kuchlanish, MPa. Uning 
qiymati etaklovchi va etaklanuvchi tishli g’ildiraklar uchun bir xil. Shuning uchun h’isobiy kontakt 
kuchlanish qiymati aniqlash uchun formulaga qaysi tishli g’ildirak uchun joiz kontakt |σ
N
| kuchlanishning 
qiymati kichik bO’lsa, shu qiymat (kO’pincha etaklanuvchi g’ildirakniki) qO’yiladi. 6-formula ёrdamida 
h’isobiy kontakt kuchlanishning qiymati aniqlanadi. Uzatmani loyih’alash uchun uning asosiy 
xarakteristikasi  T
2
 dan h’amda uzatish soni u dan foydalaniladi. Bunda F
1
=2T
2
/d
2
; d
2
=2au/(u+1), 
b
2

ba
·a  deb  qabul qilib, bu qiymatlarni 1-formulaga qO’ysak, uzatmani loyih’alash uchun O’qlararo 
masofani quyidagicha aniqlash mumkin: 

[ ]
3
2
2
2
)
1
(
5
,
49
H
ba
H
u
k
T
u
a
σ
ψ
β
ω


+
=
, mm 
Bu erda: T
2
-burovchi moment, Nmm; u-uzatish soni; [σ
N
]- kontakt kuchlanishning joiz qiymati, 
ψ
ba
- tish eni koeffitsientining qiymati, uni tanlashda quyidagilarga etibor berish kerak, bu qiymat 
qanchalik katta bO’lsa, uzatma tashqi O’lchamlari kichik, og’irligi kam bO’ladi, lekin bunda tishli 
g’ildirakning aniqlik darajasi, bikrligi yuqori bO’lishi kerak. Chunki bunda tishning eni bO’yicha 
taqsimlanadigan yuklanish notekis bO’lishi mumkin. ψ
ba
 ning qiymati g’ildirak tish yuzasining 
qattiqligiga h’amda etaklanuvchi g’ildirakning tayanchiga joylanishiga nisbatan 3-jadval olinadi. 
3-jadval 
 
Tish yuzasining qattiqligi 
Ёpiq uzatmalarda 
etaklanuvchi tishli 
g’ildirakning 
tayanchga nisbatan 
joylashishi 
Tavsiya etilgan 
qiymatlar 
N
2
Q350 NV ёki 
N
1
, N
2
 Q 350 NV 
N
1
, N
2
>350 NV 
Ψ
ba 
0,3. . .0,5 
0,25. . .0,3 
Simmetrik  
Ψ
bamax
 
1,2. . .1,6 
0,9. . .1,0 
Ψ
ba
 
0,25. . .0,4 
0,2. . .0,25 
Nosimmetrik  
Ψ
bamax
 
1,0. . .1,25 
0,65. . .0,8 
Ψ
ba
 
0,2. . . 0,25 
0,15. . .0,2 
Konsol  
Ψ
bamax
 
0,6. . .0,7 
0,45. . .0,55 
 
Standart bO’lmagan ёpiq uzatmalar uchun a
ω 
ning qiymati R
a
40 qator bO’yicha yaxlitlanadi, 
bunda, R
a
40:-80, 85, 90, 95, 100, 105, 110, 120, 130. . .260 gacha 10 dan; 420 gacha 20 dan farq qiladi. 
Standart ёpiq uzatmalarda ST SEV 229-75 asosida O’qlararo masofa a
ω
, tish eni koeffitsienti  ψ
ba

uzatish soni u ning qiymatlari standartlashtirilgan: 
a
ω
 ning standart qiymatlari: 
1-qator: 40, 50, 63, 80, 100, 125, 160, 200, 250, 315, 400,. . . 
2-qator: 71, 90, 112, 140, 180, 225, 280, 355, 450. . . 
ψ
ba 
 ning standart qiymatlari: 
0,1; 0,125; 0,16; 0,25; 0,315; 0,4; 0,5; 0,8; 1,0; 1,25. 
Uzatish soni u ning standart qiymatlari: 
1-qator: 1,0; 1,25; 1,6; 2,0; 2,5; 3,15; 4,0; 5,0; 6,3; 8,0; 10,0. 
2-qator: 1,12; 1,4; 1,8; 2,24; 2,8; 3,55; 4,5; 5,6; 7,1; 9,0; 11,2. 
Eslatma: u ning h’isobiy qiymati 4% gacha O’zgarishi mumkin. 
Demak, formuladan malumki kontakt kuchlanishning qiymati aloh’ida olingan g’ildirak 
tishlarining moduli ёki tishlar soniga emas, balki ularning kO’paytmasiga, yani diametriga bog’liq ekan. 
Modulning eng kichik qiymatini g’ildirak tishlarining egilishidagi kuchlanishga chidamliligi 
bO’ёicha (9) formula ёrdamida aniqlash mumkin. Ammo bunda kO’pincha modulning qiymati kichik 
chiqadi. Kichik moduli tishli g’ildiraklar kam ishlatiladi. Shuning uchun modulning qiymati tajribalarga 
asoslanib tanlab olinadi, sO’ngra egilishdagi kuchlanishga tekshiriladi. Modul qiymatini tanlashda 
quyidagilarga etibor berish kerak. 
Kichik moduli kO’p tishli g’ildiraklar ishda tekis va ravon ishlaydi. G’ildirak tishlarini kesishga 
kam vaqt sarf qilinadi, material tejaladi, ishqalanishga kam kuch sarf qilinadi. Lekin bunda uzatmaning 
bikrligi, aniqlik darajasi yuqori bO’lishi talab qilinadi. 
Katta moduli g’ildirak tishlari eyilishga chidamli, nisbatan mustah’kam, uvalanish boshlangandan 
keyin h’am ancha vaqt ishlashi mumkin. 
Yuqoridagilarni h’isobga olgan h’olda modullning taxminiy qiymatini 4-jadvaldan olish mumkin. 
4-jadval 
 
Uzatmaning turi 
Ψ

=b/m eng katta 
qiymati 
1. Val va tayanchlarning bikrligi yuqori bO’lib, yuqori darajada 
yuklangan aniq uzatmalar uchun 
≤350 
 
 
45…30 

>350 30…20 
Val va tayanchlarning bikrligi etarli darajada yuqori bO’lgan, oddiy 
ёpiq uzatmalar uchun 
≤350 
>350 
 
 
30…20 
20…15 
Aniqlik darajasi past bO’lgan ochiq uzatmalar, qO’yma ravishda 
olingan tishli g’ildiraklar, konussimon uzatmalar uchun 
 
15…10 
İ l o v a: Berilgan qiymatlarning kichigini uzatmada O’ta yuklanish h’amda tezlik O’rtacha bO’lgan 
h’ollarda, kattasini esa uzoq vaqt ishlaydigan, nisbatan katta bO’lmagan yuklanishlarda h’amda katta tezlik 
bilan h’arakatlanuvchi uzatmalar uchun olish tavsiya etiladi. 
 
Jadvaldan Ψ
m
 ning qiymatini tanlab olib modulning qiymati aniqlanadi: m = b
ω
 /Ψ

bu erda: b
ω
 =Ψ
bd 
· d

= Ψ
ba 
· a
ω 
 ga teng. 
Aniqlangan modulning qiymati standart bO’yicha 1-jadvaldan yaxlitlab olinadi. Quvvat 
uzatadigan uzatmalar uchun m ≥1,5 mm shart bajarilishi kerak. 
Uzatmaning moduli aniqlangach, qolgan O’lchamlarini h’am aniqlash mumkin. Siljitish 
koeffitsienti X
∑ 
 = 0 bO’lgan uzatmalar uchun:  
 
;
1
2
1
+
=
u
a
d
                  
;
1
1
m
d
z
=
         z
2
=z

· u;    d

= mz
2
;  
2
2
1
d
d
а
+
=
 
 
Bunda z
1
>z
min
 bO’lishi kerak. 
Tez h’arakatlanuvchi uzatmalar uchun ish jaraёnidagi shovqinni kamaytirish uchun z

> 25 qilib 
olish tavsiya etiladi. 
Uzatma g’ildiraklarining geometrik O’lchamlari aniqlangach, g’ildirak tishlari egilishdagi 
kuchlanishga tekshiriladi. Bunda h’isobiy egilishdagi kuchlanish qiymati joiz qiymatdan kata bO’lsa, 
modul qiymatini qaytadan tanlab z

ning yangi qiymatlari aniqlanadi. 
Hisoblash jaraёnida kO’pincha egilishdagi kuchlanishning h’isobiy qiymati egilishdagi joiz 
kuchlanish qiymatidan kichik bO’ladi. 
Tajribalar shuni kO’rsatdiki, ёpiq tishli uzatmalarni, ёpiq tishli uzatmalarni yuklanishga 
chidamliligi egilishdagi kuchlanish bO’yicha emas, balki kontakt kuchlanish bO’yicha belgilanadi. Faqat 
Tish yuzasining qattiqligi > 50 … 60 HRC bO’lgan tishli uzatmalar uchun tishning mustah’kamligi 
egilishdagi kuchlanishga chidamliligi bilan belgilanadi. 

Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


uni-nart-predmeta--course-42.html

uni-nart-predmeta--course-47.html

uni-nart-predmeta--course-51.html

uni-nart-predmeta--course-56.html

uni-nart-predmeta--course-60.html