©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.

The role of Heydar Huseynov in the historical development - Azər­bay­can Mİl­lİ Elm­lər Aka­de­mİ­ya­sı Fəl­sə­fə,...


The role of Heydar Huseynov in the historical development



of the social and philosophical ideas in Azerbaijan


Summary


In the article there was investigated and analysed the role of the great scientist, philosopher, public figure and personality of the Azerbaijan culture in the XXth century academician Heydar Huseynov in the historical development of the social and philosophical thought. The scientist is the founder of philosophy history of Azerbaijan. In the scientific-philosophical works of Heydar Huseynov permeated with the ideas of national self-consciousness, philosophical thought of the Azerbaijani people, there is given a high appraisal of their (people) language, culture, literature and art.

Keywords:

public thought, national self-cognition, national culture, national literature, periodical press, national consciousness.

UOT 101.1:316


Yasəmən Mahmudova (Qaraqoyunlu)



AMEA FSHİ, e.i.

Sosиomədənи sиstemlərиn иnkиşaf və



dəyиşmə proseslərиndə иnsan*


İnsan xarakteri mürəkkəb olub kosmik, bioloji, psixi, sosial və mədəni aspektlərə malikdir. Bir varlıq kimi təbii və sosial çərçivədə yaşayan İnsan təcəssüm olunmuş ruha və bədənə malik zəkalı, mənəvi-maddi mövcudat olub əməyin, sosial münasibətlərin və nitqin köməyi ilə həyata keçirilən ünsiyyətin subyektidir. İnsan bioloji psixi və sosial səviyyələrin bütöv vəhdətidir. İnsanın davranışı və fəaliyyətinin əsas cəhətləri yalnız sosial varislik yolu ilə sosial proqramın mənimsənilməsi (tərbiyə və təhsil vasitəsilə) prosesində əldə edilir.

Fəlsəfi antropologiya bütün dövrlərdə insanın mahiyyəti, mövcudluğu və gələcəyi ilə baglı fikir və ideyalar irəli sürmüşdür. Qədim Şumer, Elam, Azərbaycan, Akkad, Assur, Babil mədəniyyətlərinin daxil oldugu Ön Asiya mədəniyyət dairəsində “İnsanın ölümsüzlüyünə nail olmaq axtarışları və fəaliyyətləri (əbədi dirilik agacının və çiçəyinin axtarışı) epik təfəkkürün (Bilqamıs haqqında dastan)” başlıca ideyası olmuşdur. Hind fəlsəfi təlimlərində, Vedalarda və Upanişadalarda insanın obyektlər və ehtiraslardan azad olmaqla fərdi ruhunun (atmanın) dünya ruhuna, universal prinsipə (brahmana) qovuşması ilə “insanın strukturu ilə kainatın strukturunun eyniləşəcəyi”, bununla da insanın həqiqi mahiyyətinin təsdiq edilə biləcəyi fikri, Çin fəlsəfi təlimləri olan konfutsiçilik və daosizmdə isə insanın əxlaqi davranışının təkmilləşməsi ilə cəmiyyət, təbiət və Kainatla harmonik inkişaf prinsipləri əsasında bütünləşəcəyi fikirləri irəli sürülmüşdür.Qədim Azərbaycan fəlsəfəsinin təmsilçiləri olan Maqların təlimləri əsasında yaranmış İran abidəsi Avestada “yaxşı fikir, yaxşı söz, yaxşı əməl” prinsiplərini əsas tutan “fövqəl insan”konsepsiyası müdafiə edilmişdir. Antik yunan filosofları (Anaksaqor, Platon, Aristotel) insanın canlı təbiətin digər obyektlərində olmayan İlahi fəallığa malik olması,bu fəallıqla əldə edilmiş loqosla (qüvvə) xaosu kosmosa çevirməsi ideyasını irəli sürmüş, insanı ali başlanğıca, taleyə tabe olan mikrokosmos kimi xarakterizə etmişlər. Orta əsrlər fəlsəfəsi insanı teosentrizm və naturalizm baxışları əsasında təhlil edir. Xristian dini inancında insan “Allahın obrazı və bənzəri”, “Allahın insanda təzahürü”, “dünyanın mərkəzi və ali məqsəd, təkrar olunmaz varlıq” kimi dəyərləndirilir.İslam dini dünyagörüşündə “fərdin iç dünyasından, təbiət və xarakterindən qaynaqlanan neqativ nəfs və istəklərin aradan qaldırılması,insanın kamilləşməsi yönündəki bütün əngəllərin dəf edilməsi məqsədilə mənəvi və əxlaqi fəaliyyət göstərərək, cəmiyyətini, zamanını, tarixini dəyişdirərək kamilliyin zirvəsinə çata biləcəyi» ideyası başlıca xətt təşkil edir. Bəhmənyar, Ə.Sührəvərdi, N.Gəncəvi yaradıcılığında “xilqətdən şərəfli yaranmış, zəngin mənəviyyatlı, böyük amallar yolçusu” olan insan klassik alman fəlsəfəsində “təbii və əxlaqi mövcudat”(Kant), “mütləq ruh”, “mənəvi fəaliyyətdə olan subyekt” (Hegel), “öz şəxsi mahiyyətini obyektləri öyrənməklə dərk edən”, “azad və məhdudiyyətsiz, universal varlıq”, “düşünən,iradəyə malik olan, sevməyi bacaran mükəmməl varlıq” (Feyerbax) hesab edilmişdir. Yeni çag fəlsəfəsi insanı fəlsəfənin yeganə,universal və ali predmetinə çevirir,antropologiyanı və fiziologiyanı universal elm elan edir. Müasir dövrümüzdə “bütün biliklərin antropolojiləşdirilməsi meyli baş verməkdədir...Bu meyil onda ifadə olunur ki, fəlsəfi məsələlərin özü də getdikcə antropoloji əsaslar üzərində qurulmaqdadır( 3, s.314).

İnsanın mahiyyəti haqqında ən dərin və ətraflı təsəvvürü real tarix verir, bu prosesdə insan öz mahiyyətini elm, sənət və din vasitəsi ilə, bütün rəngarəngliyi və zənginliyi ilə ifadə edə bilir. İnsanın bütün mənəvi dünyası onun ictimai həyatının inikasıdır. Hər bir insanın obyektiv, subyektiv və mütləq gerçəklik haqqındakı təsəvvürləri bəşəriyyətin tarixən qərarlaşmış olan ictimai praktikasının təzahürüdür.

Hər bir dövr insanda özünəməxsus iz buraxır, “yeni insan” tələbi ilə meydana çıxır, bu zaman insan öz ilkin mahiyyətini yenisi ilə əvəz etməyə çalışır. Bu baxımdan insan bioloji varlıq kimi təbiət qanunlarına uymaq məcburiyyətində olmaqla bərabər, şüur və zəkası ilə bu təbiəti dəyişdirmək, öz subyektiv istəklərinə görə təbiət qanunlarını aşaraq, ona insanın istəklərini və damğasını vurmaqla təbiəti yenidən öz dünyagörüşünə uyğun şəkildə qurmaq fəaliyyəti göstərir. İnsanlıq tarixi əslində yaratdığı elm, sənət və din vasitəsilə təbiətdəki səbəb-nəticə əlaqələrini öz iradəsinə tabe etmək, təbiət qanunları ilə yaşamasına rəğmən, bu qanunlara dayanaraq təbiətin özünə hakim olmağa çalışmaq uğrunda çırpınışlardır. Tarix boyu insan fəaliyyətinin əsas stimulyatoru elmi yaratmaqla obyektiv gerçəkliyin mahiyyətini dərk etmək, mədəniyyət və incəsənəti yaratmaqla subyektiv idealını-gözəlliyi dərk etmək, dini təsəvvürlərlə isə Mütləq varlıgı dərk etməklə “mütləqə”, “əbədi olana”, “sonsuzluğa” qovuşmaq idealı olmuşdur. Bu fəaliyyət aktı ilə insan öz daxili səsinin çagırışlarına cavab olaraq “azadlığa” və “universaliyə” çatmaq, determinizm qanunlarını aşaraq təbiətüstü bir fövqəldünya qurmaqla ölümlü olan həyatı ölümsüzləşdirmək, əbədiləşdirmək qayəsi ilə həyatın monotonluğuna qalib gəlmək istəmişdir. Bu istəkləri insan fəaliyyətinin nəticəsi olan mifologiya, elm və din özündə əks etdirməkdədir. İnsan azad və universal təbii varlıq olaraq özündə keçmişdə qazanılan dəyər və təcrübələri, bu günün(indikinin) reallıqlarını,tələb və istəklərini və gələcəyin ideallarını əks etdirir. “İnsan ideyası- dövrün təsəvvür olunma üsulunun elementidir” (3, s.17). Bu baxımdan sivilizasiyanın və mədəniyyətin tarixi insanın heyvana yaxın bir vəziyyətdən nəcib cəmiyyətə, sənətlərin incəliyinə, mədəni dəyərlərin mənimsənilməsinə və ağlın sərbəst çalışmasına qədər yüksəlişinin tarixidir (10, s. 4).



İnsanın sosial həyatında təkamül daimi baş verən prosesdir. Antropoloq Təyyar de Şarden Kainatın təkamülünü anlamaqda “insan fenomeninə “ müraciət etməyi vacib hesab edir. O qeyd edir ki, gələcəyə yönəlmiş təkamül insanların şüurlu fəaliyyətindən keçərək baş verir. İnsan materiyanı dəyişdirmək yolu ilə təkamülün yaradıcılığı prosesinə qovuşur və bu təkamülün uğurlarına görə məsuliyyət daşıyır (14, s.77). Bu tarixi təkamülün ən yüksək mərhələsi

_

insan zəkasının bütün planetdə zəfər yürüşünün ən yüksək zirvəsi olan XX-XXI əsrlərdəki elmi-texniki tərəqqinin təkanverici qüvvəsi təkcə elmi kəşflər yox, həm də bərabərlik, ədalət və azadlıq ideyası olmuşdur.

İnsan bir tərəfdən sosial varliq olub, digər tərəfdən isə eyni mənşədən olan insan qrupuna–etnosa daxildir. Şəxsi identifikasiya oriyentlərinin transformasiya prosesini yenidən düşünməyə cəhd göstərən hər bir insana özünün etnosun üzvü olmasını hiss etmək və etnikliyini gerçəkləşdirmək tələbatı xasdır. Dəyər, simvol, dil, mədəniyyət və həyat tərzinə görə insan etnik xarakteristikanın... atributudur. Ona görə də, hər bir homosapiens öz-özlüyündə etnobiososial bir vahiddir. İnsan sosiallaşma prosesində ”obyektiv etnikliyi” mənimsəyir və şüurlu olaraq etnik identikliyini - “subyektiv etnikliyini” gerçəkləşdirir. Bu baxımdan qeyd etməliyik ki, insan etnik yaddaşın (dəyərlər, simvollar, rəhbərlər, müqəddəslər, qəhrəmanlar, seçilmişlər, qələbə və məğlubiyyətlər, xatirələr, miflər və ənənələrin yığımı) etnosimvolizmidir. Etnosimvolizm xalq ruhudur, xalq ruhu mədəniyyət yaradan fəaliyyət mənbəyidir. Mədəniyyətin yarandığı və yayıldığı region etnosun həyat məkanıdır. “Etnos müxtəlif fərdlərdə özünü təsdiq edən yeganə başlanğıc, yeganə amil və agentdir... Etnosun iradəsi   insan özüdür, ayrıca insanın iradəsi isə onun etnosunun iradəsindən fərqli deyil” (13, s. 421-422). Etnos eyni cür düşünən, fizioloji və bioloji baxımdan bir-birinə oxşayan insanların sabit birliyidir. Etnos mənşə ümumiliyinə əsaslanan, müəyyən kökə və nəslə, ənənəyə malik kollektiv olub biosfera və sosiosferanın sərhədlərində olan bir birlikdir. Etnos antropoloji, fizioloji, biokimyəvi əlamətləri özündə birləşdirən sosial bir kateqoriyadır. Etnos ümumi bir dilə əsaslanan və eyni bir mədəniyyətə sahib olan insan birliyidir. Hər bir etnosun mədəniyyətinin inkişafı məntiqi, onun anadangəlmə psixoloji xüsusiyyətləri ilə determin edilmişdir və onun dili ilə təzədən yaranır və inkişaf etdirilir. Dil də öz növbəsində mədəniyyətin əsas elementi kimi onun formalaşmasına, bərqərar olmasına fəal surətdə təsir edir. Etnosun əsas məsələsi - etnikliyin dərin antropogenetik xarakteristikasının təmsilçisi olan insan «mən»inin bioloji determinasiya dairəsinin hüdudları kənarına kollektiv sıçrayışıdır. Bu diaxronik inkişaf nəticəsində etnos millətə çevrilir. Etnosdan fərqli olaraq millət təkcə hisslərin deyil, həm də intellektin məhsuludur (1, s.87). Etnos yalnız tarixi informasiyanın xüsusi təhtəlşüura əks transferi baş verdikdən sonra millətə çevrilir. Onda mif siyasi xarakter alır, insan isə əcdadlarının ruhunun daşıyıcısına çevrilir. Öz xalqı üçün ev-dövləti yaradır. Siyasi mifə...sosial funksiya və dövlət haqqında təsəvvürlərdən məhrum olan etnos yox, millət malik olur. İnsan onda silinməz iz buraxan doğma dili, uşaqlıq və yeniyetməliyi, özünün doğuluş faktı ilə öz millətinə məxsusdur (15, s.345). İnsan üzvi olaraq öz qanı ilə irqinə, millətinə, şəcərəsinə, ailəsinə məxsusdur... İnsan şəxsiyyəti bu dəyərlər zəminində kristallaşır. İnsan, onun birliyinə etnik və milli xarakter verən, onun dilinin, davranışının, yaşayış formaları və həyat tərzinin, düşüncə və inanclarının, dəyərlərinin məcmusu kimi mədəniyyəti yaradır, mədəniyyət isə insanın və şəxsiyyətin yaradıcısı rolunda çıxış edir. İnsan toplumuna bioloji amillə yanaşı, həm də mədəniyyət eyni mənşə xarakteri verərək milli kimlik xüsusiyyəti qazandırır. Beləliklə, insan mütləq keyfiyyət seçiminin baş verdiyi fövqəlşəxsi kompakt mühitə malik olduqda şəxsiyyətə çevrilir.

Mədəniyyət etnosla şəxsiyyət və cəmiyyət münasibətlərinin tənzimlənməsində və formalaşmasında böyük rol oynayır. Mədəniyyət öz-özlüyündə bitkin bir orqanizm olub etnik və milli kimliyə malikdir. Milli dövlətlərin təsbiti vasitəsilə öz mövcudluğunu təşkilatlanmış formada qoruyur və dinamik inkişafına əlverişli şərait yaradır. Mədəniyyət – etnosiyasətin əsasını təşkil edir. Etnosiyasət etnik maraqların ortalığa qoyulmasıdır. Bu maraqların ideya- nəzəri əsasları öz əksini milli ideologiyalarda tapır. Milli ideologiyalar milli mədəniyyətin əsasında formalaşır. Mədəniyyət təbiətin inikasıdır. Ona spesifik xüsusiyyət verən coğrafi quruluş və landşaftdır. Mədəniyyət biosferin təmsilçisi və tərkib hissəsidir. Coğrafi quruluş və landşaftlar müxtəlif olduğu kimi, mədəniyyətlər də müxtəlif olur. Mədəniyyət də etnosla birgə yaşayır, qocalır, ölür. Şpenqlerə görə, mədəniyyət ayrıca götürülmüş insanın yaş dövrlərini, uşaqlıq, yeniyetməlik, gənclik və qocalıq dövrlərini keçir. Mədəniyyətin dinamikasına müxtəlif ictimai-tarix və coğrafi amillər böyük təsir göstərir. Mədəniyyətin formalaşmasında və özəl xüsusiyyət daşımasında dil və din böyük rol oynayır. Din bəzən müxtəlif mədəniyyətli etnosların arasında körpü rolunu oynayaraq, yayılma arealına uyğun olaraq ümumi bir mədəniyyətin formalaşmasına səbəb olur. Bu halda mədəniyyət insanlara, etnik, siyasi təşəkkül formalarına ciddi təsir göstərir, etnosları bir araya gətirərək subetnoslara çevirir. Mədəniyyət subetnosları bir-birinə bağlayan ortaq dəyərlər, hədəflər və ideologiyalar rolunda çıxış edir. Məsələn, hal-hazırda Avropa dövlətlərinin könüllü və bərabərhüquqlu birləşməsinə söykənən Avropa Dövlətləri birliyi adlı formalaşmaqda olan yeni siyasi təşəkkül öz ideoloji əsaslarını (avropasentrium) xristian dini inanc və ənənələrinə söykənən müasir Qərb mədəniyyətindən alır. Və ya istər Səlcuqilər, istərsə də Osmanlılar dövründə imperiya içərisində yaşayan etnos və toplumları bir-birinə, dövlətə və hakim super etnosa bağlayan dəyər İslam dini inancı əsasında formalaşmış ortaq İslam mədəniyyəti olmuşdur. Zaman və məkan fərqlərini nəzərə almaqla bildirməliyik ki, müxtəlif subetnoslar zaman-zaman mitraizm, şamanizm, zərdüştçülük, xristianlıq, buddizm və İslam dini və mədəniyyətləri içərisində super etnoslara çevrilmişlər. Dini inanclara söykənən mədəniyyətlər Orta əsrlərdə əsasən imperiya dövlət təşəkkülü forması yaratmışdır. Dini mədəniyyət əsasən super etnosun qəbul etdirdiyi vahid əlifba və vahid rəsmi idarəedici dil vasitəsilə formalaşmağa başlamışdır. Lakin tarixin sonrakı mərhələsində (XVIII-XX) inkişaf etmiş etnoslar millətə çevrildilər və dini mədəniyyətlər həm də öz içərisində rəngarəng milli mədəniyyətlərlə əvəz olundular. Milli mədəniyyətlər mədəniyyətdə eyni xüsusiyyətlər və milli əlifba, dil və mentalitet əsasında milli dövlətlərin təşəkkülünə səbəb oldu. Milli problemlərlə məşğul olan alimlər millətin yaranmasının ilkin şərtlərini «kültür ünsürlərində» axtarır, milli ruh və milli xarakteri əsas müəyyənedici hesab edirlər.

Millət, insanların tarixən sabit birliyi olub dil, ərazi, iqtisadi həyat və mədəniyyət ünsürlərinin birliyinə əsaslanır. Mədəniyyət müxtəlif tarixi, sosial və coğrafi amillər səbəbindən dağılmağa səbəb olmuş etnosların, insan toplularının regenerasiya (yenidən təşkil olunma) qabiliyyətinin bərpa olunmasında əsas rol oynayır. Bu zaman o milli ruha çevrilərək passionar təbəqənin milli hədəf göstəricisinə, milli ideologiyaya çevrilir. Mədəniyyət həm də xalqın ruhunun xarici təzahürüdür. Mədəniyyətin millətlərdə yaratdığı ruh onun hər bir üzvünün, insanın psixikasının şüuraltı dərinliklərində yaşayır. Kulturologiya elmində ruh mentallıq və ya mentalitet adlanır. Mentalitet milli xarakterdir. İnsan isə mentallığın təhtəlşüur vasitəsilə ötürücüsüdür. Mentallıq kollektiv və fərdi şüurun dərin səviyyələrini özündə əks etdirir və o sabitdir, mühafizəkardır, dəyişməzdir. Mentalitet hər bir insanın sosial mühiti, mədəniyyəti, ənənələri əsasında formalaşır. İnsan şəxsiyyəti isə milli mentalitet əsasında formalaşır. İnsan təbiət və fövqəltəbiiliyə, zaman və məkan anlayışına, əxlaqa, sərvətə, insan həyatına, varlıq və ölümə şüurda dərin iz buraxmış bu mentalitet əsasında münasibət bəsləyir.

Mədəniyyət insanın təbiətdən mühafizəsi, həmçinin təbiətlə əlaqələrinin qaydaya salınması və insanlararası qarşılıqlı münasibətlərin tənzimlənməsidir. Mədəniyyət fərdin öz qruplarından aldığı sosial varislik mövcudluğunu davam etdirir. İnsan təbiətdən mühafizə olunmaq və öz yaşayışını yaxşılaşdırmaq məqsədilə maddi mədəniyyət ünsürlərini və cəmiyyət üzvlərinin mənəviyyatlı davranış normalarının müəyyənləşməsi üçün mənəvi mədəniyyəti yaratmışdır. Mədəniyyətin hər iki- maddi və mənəvi ünsürü bir tam olaraq insanın təkmilləşərək dünya ilə, Kainatla, Tanrı ilə qovuşması, əbədiyyət və sonsuzluqla bütünləşməsi idealdır. Maddi və mənəvi mədəniyyət təbiət və insan fəaliyyətinin ümumiləşdirilməsidir, mədəniyyət insan xarakterinin və inkişafın ölçüsü olmaqla yanaşı, sosial təcrübənin ötürülməsi sistemidir. Hər bir mədəniyyət bütövdür, tamdır və qapalı orqanizmdir. Mədəniyyəti konkret bir etnos yaratdığından, o hər şeydən əvvəl milli, yayılma arealına görə regionaldır. Lakin hər bir mədəniyyətdə universalizm konsepsiyası olduğuna görə, mədəniyyətlər arasında əlaqələr mövcud olmuşdur. Mədəniyyət min illər hesabına formalaşır və tarixi mühitlə coğrafi əhatə dairəsinin vəhdəti mədəniyyəti bitkin, kamil bir orqanizmə çevirir. Mədəniyyət sırf sosial hadisə olub insanların həyat fəaliyyəti ilə əlaqədardır. Mədəniyyət prosesləri bütün ictimai hadisələrlə qarşılıqlı əlaqədə baş verir. Mədəniyyət ideal, universal şəxsiyyətin formalaşması vasitəsi, hərtərəfli təhsil, tərbiyə almağa, elm və incəsənətə təsir etməyə, dövlətin möhkəmləndirilməsinə kömək etməyə qadir bir qüvvədir (2, s. 97). Mədəni dəyərlər toplumun həyatında ənənəyə çevrilərək ənənəviləşmə yaradır, bu prosesdə toplumun, dövlətin, millətin mənafeyi fərdin mənafeyindən üstün tutulur. Ənənəvi toplum sabit olur, eyni din, eyni ənənələr, sabit mənəvi rahatlıq gətirən bir mühit yaradır. Ənənələrin və dəyərlərin, dini inancların güclü olduğu ənənəvi cəmiyyət sənaye öncəsi tarixi inkişaf pilləsində mövcud olmuşdur. Belə toplumlarda ailə toplumun əsas bünövrəsini təşkil etmişdir. Qərb sosioloqu Ernest Qelknerə görə, “ənənəvi, yəni sənaye öncəsi toplumlarda insanların kimliklərinin daha çox köklü bir təməli vardır. Bir insanın kim olduğu nisbətən sabit və güclü bir ailə və qohumluq bağları ilə müəyyənləşirdi. Lakin modern sənayeləşmiş toplumlarda bu ənənəvi sistem artıq keçərli olmur” (8, s. 18).

Sənaye toplumlarının ana təməli sürəkli dəyişmə və yeniləşmədir. Bu yeniləşmə nəticəsində mədəniyyət özünün sivilizasiya mərhələsinə qədəm qoyur və sivilizasiyalı modern toplum adlı yeni bir sosial vahidin formalaşmasına səbəb olur, yeni insan münasibətlərini müəyyənləşdirir (9, s. 27). Sosial inkişafda sivilizasiyanın tutduğu yer və oynadığı rol birmənalı şəkildə həll edilməmişdir. Fəlsəfə tarixində XIX-XX əsrlərdə cəmiyyətin mahiyyətinin izah edilməsində iki alternativ baxış mövcud olmuşdur. Bunlardan biri formasiya, digəri isə sivilizasiya nəzəriyyəsidir. Formasiya – Marks tərəfindən əsaslandırılmışdır. Formasiya nəzəriyyəsi cəmiyyəti son dərəcə mürəkkəb, öz inkişafına malik olan və iqtisadiyyat əsasında təşkil olunan sistem kimi nəzərdən keçirir. Ziddiyyətli dialektik vəhdətdən ibarət olan cəmiyyət öz məcmusunda bazisi təşkil edən maddi istehsal münasibətləri vasitəsilə müəyyən olunur. İctimai şüur ictimai varlığa deyil, əksinə, ictimai varlıq ictimai şüuru və cəmiyyətin mədəniyyətini müəyyən edir. Sivilizasiya nəzəriyyəsi isə mədəniyyət və sivilizasiyaların özünəməxsusluğu və özlüyündə dəyərli olması ideyasından çıxış edərək nə vaxtsa Yer kürəsində öz mahiyyətini aşkar edir. Belə olduqda tarixi proses öz müxtəliflik təzahürlərində meydana çıxır, sivilizasiyaların təkamül qanunauyğunluqları ilə sosial həyatın müxtəlif sahələrinin xüsusiyyətlərini tarixən bərqərar olan sivilizasiyaların xarakteri ilə izah etməyə imkan verir. Latın dilində civilis- vətəndaş, dövlət sözü kimi anlaşılan sivilizasiya anlayışı müxtəlif mənalarda işlədilir. Lakin onun bir sıra ümumi cəhətləri vardır. Alman romantizmi sivilizasiyanı ənənəvi mədəniyyət fəlsəfəsi adlandıraraq mədəniyyətlə sivili­zasiyanı eyniləşdirmir, mədəniyyətin məzmununu sivilizasiya texnisizminə qarşı qoyurdu (7, s. 94). Hal-hazırda sivilizasiyaya müstəqil inkişaf etmiş müxtəlif sivilizasiyaların plüralizmi, çoxluğu kimi yanaşılmağa başlanmış və müxtəlif tarixi tiplər olan ayrı-ayrı sivilizasiyaların eyni zamanda, eyni dövrdə bərabər və yanaşı inkişafına şərait yaratmaq məqsədilə beynəlxalq qanunlar hazırlanmışdır. Eyni dövrdə bərqərar olan ayrı-ayrı sivilizasiyalararası dialoq yaratmaqla universal bəşəri dəyərləri, normativləri və sərvətləri birləşdirmək, bu ümumi norma və dəyərlər əsasında dünyanın qloballaşmasına nail olmaq kimi ideyalar dövlətlərin siyasi məqsədlərinə çevrilmişdir. Məhz buna görə də hal-hazırda sivilizasiyanı dünya inkişafının bütövlüyə, ümumiliyə doğru hərəkəti kimi xarakterizə edirlər. Bu baxımdan sivilizasiya anlayışından bütün mədəniyyətlərin bütövlüyünün xarakteristikası, onların ümumbəşəri vəhdəti, dünya sivilizasiyası kimi istifadə edilir.



Müasir makro-tarixi tədqiqatlar sivilizasiya anlayışını nəhəng sosial-mədəni fenomenlərin bütövlüyü kimi öyrənir. Sivilizasiyanı N.Danilevski mədəni-tarixi tiplər, O. Şpenqler inkişaf etmiş mədəniyyətlər, A.Toynbi sivilizasiyalar, P.Sorokin isə metakulturlar adlandırmışlar. Onların fikrincə, bu sosial və mədəniyyət supersistemləri nə millətlə, nə dövlətlə, nə də bu və ya digər sosial qruplarla eyniləşdirilə bilməzlər. Sivilizasiya dərin sosial sxem olmaqla bütün sadə-xırda sosial hadisələrin xarakterini müəyyən edir, sosial-mədəni fenomenlər okeanında əsil, həqiqi bütövlükdən ibarət olur (4, s. 118). İstənilən sivilizasiya daxilində təbiət və insan ehtiyatlarının əldə edilməsi, onun üzərində hökmranlıq etmək üçün gərgin mübarizə gedir (Müasir Sərq-Qərb qarşıdurmaları buna misaldır). Bu proses mədəniyyətin simvolik sahələrini də əhatə edir. Sivilizasiyalar daxilən dinamik inkişafa malikdirlər. Onların siması çoxəsrlik tarixi zəmin əsasında formalaşır. Müasir sivilizasiyalara qərbçilik, şərqçilik, torpaqşünaslıq, rasionalizm, ənənəvilik kimi impulslar fərqli məzmun, ideal tip xarakteri verir. Sivilizasiya problemləri və şərhi, İslam, pravoslavlıq, iudaizm və induizm tarixi, psixoloji, sosial-iqtisadi şərtlərin təsiri ilə müxtəlif forma və məzmunlarda təqdim edilir. Sivilizasiya faktiki surətdə müəyyən sosial genotipə malik olan, sosial stereotip kimi çıxış edən, dünya məkanında və dünyanın ümumi yerləşmək qanunauyğunluğunda sabit yer tutan insanların sosial-tarixi və mədəni ümumiliyinə deyilir (4, s. 118). Sivilizasiyalar onda sosiallıq və mənəvilik ənənələrinin tipoloji cəhətdən fərqlənməsilə, dünyanın coğrafi məkanında nisbətən qapalı və məhdudluğuna, ənənələrin öz daşıyıcıları olan etnosların və ya etnos qruplarının sosial və iqtisadi normativlərinə çevrilməsindən doğan dövlət quruculuğu forması və təbii geopolitik münasibətlərə əsaslanan üç əsas cəhətləri özündə ehtiva edərək zaman və məkan daxilində formalaşır. Buna görə də bəşəriyyətin inkişafında müəyyən tarixi pilləni ifadə edir. Həmçinin, tarixi prosesin vəhdət xarakteristikası kimi də nəzərdən keçirilir. Bu mənada o ictimai sərvətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq tarixin müəyyən mərhələlərinin müqayisəli surətdə qiymətləndirilməsinin meyarı kimi çıxış edir. Belə halda cəmiyyətin inkişafı – «sivilizasiyanın aşağı pilləsi», «sivilizasiyanın səviyyəsi» və s. anlayışlar vasitəsi ilə xarakterizə olunur (3, s. 438). Sivilizasiya ayrı-ayrı fərdlər və sosial qrupların, cəmiyyətin iqtisadi, sosial-siyasi, mənəvi sistemlərdəki fəaliyyət və münasibətlərini tənzim edən normalar sistemində təsbit olunan sosial həyatın təkrar istehsalı üsuludur (4, s.121). Hər bir sivilizasiya sosial təcrübənin normalarda öz əksini tapan kodlaşdırma, saxlama və ötürülmədən ibarət xüsusi sisteminə malikdir. Bu prosesdə şəxsiyyətlərarası ünsiyyət vasitəsi olan dil əsas rol oynayır. Dövlət və onun hüquq normalarının çoxşaxəli sistemindən ibarət olan ali hakimiyyət sivilizasiyaların ən yüksək əlaqələndirici əsası kimi çıxış edir. Müxtəlif tipli sivilizasiyalar öz tipinə, mahiyyət və məzmununa uyğun - teokratik, hüquqi, seizm, demokratik siyasi forma olan dövlət tipləri yaratmışdır. Müasir sivilizasiyalar texniki-iqtisadi inkişaf dərəcəsinə görə, iqitsadi və sosial proseslərin sürəti, habelə onların mənbələri, hakim dini və dünyagörüşü xüsusiyyətlərinə, onların sosial-siyasi və mədəni proseslərdə tutduqları yerə görə informasiyaların kodlaşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsinə görə bir-birindən fərqlənirlər (4, s.128). Sivilizasiya anlayışına sosiumun konkret – tarixi, sosial, coğrafi, etnik və digər əlamətlərlə fərqlənən, meydana çıxan və inkişaf edən cəmiyyətlərin yaratdıqları nə varsa, hamısı daxildir. İnsan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edən proseslərin koordinatları sivilizasiya və onun normaları ilə müəyyən olunur.

Mədəniyyət sivilizasiyanın özülünü təşkil edir. Lakin buna baxmayaraq mədəniyyət sivilizasiya ilə, sivilizasiya da mədəniyyətlə eyni deyildir. Mədəniyyət sivilizasiyalar tərəfindən irəli sürülən normaların reallaşdırılmasıdır, bəşəriyyət tərəfindən yaradılmış maddi və mənəvi sərvətlərin bütöv məcmusudur. Sivilizasiya isə mədəniyyət yaradıcılığının yalnız zəmini, ilkin şərtidir. Sivilizasiya geniş sosial məkana malik olan regionları və qitələri əhatə edən qlobalmiqyaslı hadisədir. Mədəniyyət isə fərdi və unikaldır, etnososial xarakter daşıyır.Etnos və millətin həyat dövrü üç əsas fazadan ibarətdir. Mədəniyyətdən qabaq və ya etnoqrafik, mədəniyyət dövrü (“erkən”, “yetkin”), sivilizasiya fazası (qocalma, yaradıcı ruhi qüvvələrin süqutu) (3, s. 435). Mədəniyyət eyni bir sivilizasiyaya mənsub olan müxtəlif xalqlar arasındakı fərqləri şərtləndirir. Mədəniyyət müəyyən xalq, millət üçün spesifik olan, onun etnososial fərdiliyini təşkil edən dil, din, tarixi tale, digər xalqlarla, millətlərlə ünsiyyətini davranışlarda, adətlərdə əks etdirir. Eyni bir sivilizasiya çoxlu mədəniyyətlər yaradır. Müasir Avropa sivilizasiyası yunan, fransız, alman, ingilis, İtaliya mədəniyyətini, Şərq sivilizasiyası isə ərəb, fars, türk (İslam), Çin (Konfutsi), yapon (buddist), hind (induizm), yəhudi (iudaizm) mədəniyyətlərini özündə birləşdirir. Geniş məkan və zaman sabitliyinə malik olaraq sosial həyatın nəhəngmiqyaslı təşkil forması kimi sivilizasiyalar fərd və sosial qrupların malik olduqları ən ümumi əlaqələrinə istinad edərək həm maddi, həm də mənəvi ilkin şərtlər kimi çıxış edirlər. Sivilizasiyalar mədəniyyətlərin və sosial münasibətlərin ən ümumi formalarını yaradaraq sosial həyatın mühüm sistem təşkilini quran əsaslar funksiyasını yerinə yetirirlər.

Müasir sivilizasiya Avropa sivilizasiyası və Qeyri- Avropa sivilizasiyasına bölünür. Avropa sivilizasiyası XV-XVII əsrlərdə Avropada formalaşmağa başlamışdır. Antik yunan və Roma mədəniyyətini və Avropa xristian ənənələrini İntibah dövründə formalaşmış empirik sientizmlə sintez edərək elmin və texnikanın sürətli inkişafına nail olan Avropa texnogen sivilizasiyası insanlar arasındakı sosial əlaqələrin kökündən dəyişilməsini təmin etmişdir. Avropa sivilizasiyası liberal dəyərlər əsasında hüquqi dövlətin bərqərar olmasına, şəxsiyyətin təşəbbüs azadlığına, fərdi müstəqilliyinə nail olmuş, insanlararası ünsiyyət vasitəsi kimi kommunikasiya vasitələri yaratmış, insanların öz məqsədəuyğun fəaliyyətlərində təbiəti dəyişdirmək üçün istfadə etdikləri qanunların kəşf edilməsinə səbəb olmuşdur (6, s.70). Liberal Qərb sivilizasiyası mədəni plüralizm və cəmiyyətin əsas sərvəti olan hüquq sisteminin bərqərar olması ilə xarakterizə olunur. Avropa sivilizasiyası liberal tipli sivilizasiya növünə daxildir.

Qeyri-Avropa sivilizasiyası özündə xeyli qrupları birləşdirir. A.Toynbi onlarıvn sayının 21 olduğunu göstərmişdir. Qeyri-Avropa sivilizasiyası Avropa sivilizasiyasından çox əvvəl meydana gəlmişdir və ənənəvi sivilizasiyalar tipini təşkil edir, bu sivilizasiyalar mövcud həyat tərzini yüz, min illiklər ərzində qoruyub saxlayır, silsiləli şəkildə dövr edirlər, yəni dövlətin özünəxas norma və təminatları ilə birlikdə gah güclənməsi, gah da zəifləməsi ilə fərqlənirlər. «Ənənəvi sivilizasiyaların xarakterik əlamətləri mütləqiyyət hakimiyyəti, sosial təbəqələrin hüquqsuzluğu, icma strukturunun olması, şəxsiyyətin fərqlənə bilməməsi, hüquqi sistemin olmaması»ndan ibarətdir (5, s.43). Ənənəvi sivilizasiyada din və mifologiya üstünlük təşkil edir.

Hal-hazırda dünyada bir-birindən xeyli fərqlənən çoxlu sivilizasiyalar bərqərar olduğuna görə bir çox tədqiqatçılar Avropa və Qeyri-Avropa sivilizasiya bölgüsünü qəbul etmirlər. Arnold Toynbi hazırda Qərbi xristianlıq, pravoslav, İslam, indu, Uzaq Şərq sivilizasiyalırının mövcud olduğunu irəli sürmüşdür. Qərb alimləri Arnold Toynbi, A.Toffler, D.Bell və Kussi Peka sivilizasiya bölgüsünün əsasında məhsuldar qüvvələrin inkişaf səviyyəsinin durduğuna istinad edərək, ictimai inkişafın dövrlərini xarakterizə edərək, sivilizasiyalardan əvvəlki ibtidai-icma cəmiyyəti, aqrar sənətkarlıq sivilizasiyası, sənaye sivilizasiyası, müasir postindustrial və informasiya sivilizasiyalarının, mövcud olduğunu irəli sürürlər (16). Siyasi ədəbiyyatda XX əsrdə inkişaf dövrü keçirmiş sənaye sivilizasiyasını və XXI əsrə xas olan müasir postindustrial informasiya sivilizasiyalarını iqtisadi və sosial-siyasi həyatın xarakterinə görə bir-birindən ayırmaq üçün birinci (ABŞ, Kanada, Qərbi Avropa, Yaponiya, Cənubi Koreya və b.), ikinci (Şərqi Avropa, Rusiya, MDB ölkələri, Baltika ölkələri), üçüncü (Asiya, Afrika, Latın Amerikasının bir sıra dövlətləri) dünya bölgülərindən istifadə olunur.

Bəs onda sivilizasiyaların məhvinin səbəbi nədir? Tədqiqatçılara görə, sivilizasiya normaları ziddiyyətlidir, normalar, qaydalar, qadağalar çoxluğunda həm qurucu, mütərəqqi, həm də müxtəlif səbəblərə görə destruktiv, pozucu rol oynayan normtivlər mövcuddur. Sivilizasiya insan fəaliyyəti prosesinin bütün məcmu nəticələrini, mədəniyyəti və mədəniyyətsizliyi, sərvət və dəyərləri, eyni zamanda ona əks olanları, məsrəfləri və nailiyyətləri özündə birləşdirir. Eyni zamanda cəmiyyət inkişaf etdikcə sivilizasiyanın bütöv canlı bir orqanizm kimi meydana gəldiyi və inkişaf etdiyi normalar köhnəlir, mövcud sosiumun dəyişilmiş həyat şəraiti ilə ziddiyyətə girir, onların məhvi üçün birbaşa təhlükəyə çevrilir. Bu baxımdan bütün sivilizasiyalı nə varsa, heç də onların hamısı mədəniyyət deyildir. Məsələn, kütləvi qırğın vasitələri olan kimyəvi, bakterioloji, nüvə silahları XX əsr sivilizasiyasının nailiyyətidir. Lakin o mədəniyyət deyildir, mədəniyyətə qarşıdır, mədəniyyətin mövcudluğunu təhlükə altında qoyur. Ənənəvi sivilizasiyalar qeyri-ənənəvi sivilizasiya ilə əvəz olunduqda norma və sərvətlər, dəyərlər öz əvvəlki mahiyyətini itirir və sosiumun alışqanlığı sınır, inancları sarsılır və bu da yeni ziddiyyətlərin əsasını qoyur. Sivilizasiya, bir tərəfdən maddi rifah və rahatlıq yaradır, digər tərəfdən isə təbiəti sürətlə dəyişdirərək bəşəriyyəti məhvolma təhlükəsi ilə üz-üzə qoyur. Sivilizasiya - hər bir mədəniyyətin mövcudluğunun son mərhələsi kimi başa düşülür. Hər bir sivilizasiya əmələgəlmə, yüksəlmə, dağılma, məhvolma mərhələlərini keçir. O.Şpenqler «Avropanın qürubu» əsərində mədəniyyəti sosial sistemlərin təbii inkişafına nail olan sistem, sivilizasiyanı isə süni yaradılmış, mədəniyyəti məhv edən sistem hesab etdiyini yazır (17). O bildirir ki, sivilizasiya insanın qəhrəmanlıq əməllərindən mexaniki işə keçiddir və Avropanı qiyama, inqilaba sürükləməklə məhvə aparır. Mədəniyyət din, dəyər və ənənələrdən ibarət ənənəvi sabit bir həyat bəxş edir, sivilizasiya isə toplumda ruhsuz intellekt yetişdirir, nihilizm və katostrofizm toplumu daim təhdid edir. Sivilizasiya zamanı urbanizasiya prosesi güclənir. Böyük şəhərlərdə adamlar çoxaldıqca texnikanın sürətli inkişafı nəticəsində incəsənət deqredasiyaya uğrayır, xalq simasız kütləyə çevrilir. Şpenqler sivilizasiyanı mənəvi tənəzzül hesab edirdi.

Müasir Qərb sivilizasiyasına ilkin keçidin nəzəri, ictimai əsasları reform və Renessans kimi toplumsal hərəkatlar dövründə hazırlanmışdır. Reform hərəkatı və Protestant əxlaqı fərdin Tanrı qarşısında özgür - müstəqil olduğunu, renessans isə fərdin dildə, fikirdə azad və müstəqil olduğu ideyasını Avropaya gətirməklə katolik inkvizasiyasına son qoymuşdur. Həmçinin fikir və düşüncələrdəki bu yenilik hərəkatı Avropanı (reform) camaatçılıqdan cəmiyyətçiliyə, renessans isə cəmiyyətçilikdən fərdiçiliyə götürmüşdür. Son nəticədə fərdin mənafeyi toplumun mənafeyindən üstün götürülmüş, siyasi idarəçilikdə liberal demokratiya ilə paralel olaraq texnoloji inkişafın yüksəlişi Avropa sivilizasiyasının formalaşmasında başlıca əsas olmuşdur. Reform və Renessansın fərdi azadlığı tanıması demokratiyanın əsasını qoymuşdur. Beləliklə, fərd toplumun formalaşdığı ənənəvi toplumdan   modern topluma keçmişdir.

Qeyd edək ki, modern toplumun ana fəlsəfəi Sekülyarlaşma (dünyəviləşmə) olmuşdur. Amerika sosioloqu Daniel Bell bu proseslə bağlı olaraq bildirmişdir ki, «Sekülyarlaşma dini savaşları izləyən tarixdən sonra Qərbdə formalaşmağa başlamışdar. Bu da kilsə rəhbərlərinin avtoritetlərinin ləgv edilməsi ilə siyasi həyatdan, estetik bilimlərdən ayrılmasına səbəb olmuş, təbiətin isə artıq əxlaqi dəyərlərə yönələn bir rolunun qalmadığı dünyagörüşünü ortaya qoymuşdur» (12, s.39-49). Maks Veber bu Sekülyarlaşma prosesi haqqında «Protestant əxlaqı və kapitalizmin ruhu» adlı əsərində belə yazırdı: «Bir insanın çalışaraq əldə edəcəyi ibtidai başarının dini bir kimlik qazanması təməl hərəkət nöqtəsini yaradır, belə ki, qaynağını dindən alıb din tərəfindən insanlarda oyandırılmış olan duyğu və düşüncə sistemi getdikcə müstəqilləşmiş, bunun nəticəsində dini kimlik şüuru duyğu və düşüncələrimizdən çıxmış, uzaqlaşmışdır» (9, s. 28). Maks Veber Sekülyarlaşmanı əxlaqi və inanc sisteminin getdikcə çökməsi kimi dəyərləndirmişdir. Modern cəmiyyətin ana fəlsəfəsi «insanı» ən mükəmməl varlıq olaraq qəbul edir. Artıq Tanrıya ehtiyac olmadığını irəli sürür. İnsanı və onun ağlını ucaldan, başqa bir gerçəyi varlıq hesab etməyən bu məntiqçi pozitivist düşüncə Qərbdə dini yaşantını iqtisadiyyat dünyasından, elm, əxlaq və sənət sahəsindən xaric etmişdir. Nəticədə, Maks Veberin irəli sürdüyü kimi, texnologiya və elmin irəliləyişi ilə insan ruh və mənəvi güclərə inanmağı buraxmış, bütün dəyərlər barədə qutsal inancını itirmişdir. Daniel Bell bu prosesi belə qiymətləndirmişdir: «İnanclarımızdakı yıxılma, hər şeydən öncə texnoloji inkişaf, irəliləmə və rasional planlama ilə əlaqəli olaraq meydana çıxan aşırı Sekülyarlaşma (dünyəviləşmə) nəticəsində gerçəkləşmişdir. T.Bottlomer modern cəmiyyətdəki sosio-kültürəl dəyişmələrin ən önəmli cəhəti kimi əxlaqla dinin bir-birindən ayrılmasını göstərmişdir» (9, s.28). Qərbin modern cəmiyyəti fərdi mənafeyə əsaslanan Sekülyarlaşma prinsiplərindən olan plüuralizm (çoxfikirlilik) və tolerantlıq (xoşgörü), konsolidasiya (uzlaşma) kimi dəyərlər yaradaraq inancsız toplumu sosial-siyasi katastroflardan qorumaq məqsədini ortalığa qoysa belə, Bellə görə üç önəmli sosial problemi gündəmə gətirmişdir. İqtisadi dövlət yönətimi və ya radikal fərdiyyətçilik; dindən sapmalar; cənnət və cəhənnəmə olan inancların yıxılması və o biri dünyaya aid boşluq və heçlik qorxusu nəticəsində kütlələrdə nihilizm düşüncəsinin ortaya çıxması (18). Bu üç ünsür Qərbdə modernləşmə prosesinin nəticəsi olaraq meydana gəlmişdir.

Ernest Qelkner Qərbin Sekulyarlaşması nəticəsində yaranmış plüralist kültürün modern insanlar üçün sabahın qeyri-müəyyənliyi, boşluq, köksüzlük hissini yaratdıqlarını qeyd etmişdir. Birlikdəlik (kollektivçilik) yerinə fərdiləşmə insanı insan qələbəliklərində yalnız qoymuşdur (6, s.408-410). Daniel Lerner və Ernest Qelkner kimi Qərb sosioloqları texnoloji yüksəliş, sürətli sənayeləşmə və modernləşməni sosial gərginliklərə və bütün dəyərlərin alt-üst olduğuna səbəb olduğu qənaətindədirlər. Qərbin reform, renessans və maarifçilik nəzəriyyələrinin sintezi olan sosial-siyasi ideyalar və dəyərlər toplusu XXI əsrin super dövləti olan ABŞ-ın siyasi fəlsəfəsinə çevrilmişdir. Lakin son dövrlərdə texnogen xarakterli sivilizasiyanın simvolu olan ABŞ-da sürətli inkişafın doğurduğu kütləvi mədəniyyətə əsaslanan «Mondializm» adlı heç bir dəyər və inanclara deyil, insanın vəhşi qansoranlara çevrilməsini təbliğ edən, insanda qan hərisliyi, manyaklıq psixologiyası yaradan kinofilmlərin, rok, pop adlı musiqi növlərinin, kompüter oyunlarının meydana gəlməsi nəticəsində yaranmış, insanı əxlaqi deyil, daha çox şəhvani-instinktik hisslərlə təhdid edən xüsusi sosio-kültür növü çağdaş Avropa birliyini qorxutmaqdadır. Bu kültür ailə bağlarının qırılmasına səbəb olmaqla, insanların valideynlərini tərk etməsinə, boşanma hallarının çoxalmasına gətirib çıxarmaqdadır. Sosial institut olan ailə strukturu dağılmaqdadır. Qərb mediası həyəcan təbili çalmaqda, ABŞ-ın «Mondializm» adlı beyin yıxayan mədəniyyət siyasətinə qarşı Avropanın yeni mədəniyyət siyasətinin qoyulması zəruriliyi barədə çağırışlar edilməkdədir. Dini ibadət yerlərindən uzaqlaşmaq, ailə, valideyn kultunun ölməsi, müqəddəs dəyərlərin yoxluğu, yaşamda gələcəyə yönəlik idealist hədəflərin yoxluğu, əvəzində gündəmdə yaşamaq və realist yanaşmaq Qərb gəncliyində nihilist düşüncələri formalaşdırmışdır. Maddi rifah halı yüksək olan ölkələrdə, xüsusilə İsveçrədə gənclik arasında intihar halları artmışdır. Eşq, məhəbbət adlı ülvi hisslər ölməkdə, qadın, kişi funksiyaları dəyişməkdədir. Qərb öz içində bütün bu hallara qarşı mübarizə aparmaq əzmində deyil və bu problemləri Avropa birliyinə üzv olmağa cəhd edən Üçüncü Dünya ölkələrinə, xüsusilə Qərb sivilizasiyasından fərqlənən Şərq sivilizasiyasına da ötürmək siyasəti götürmüş, bu mənəvi böhranları qloballaşma adı ilə bu ölkələrdə qanuni, hüquqi don geydirməklə təbliğ etməyə başlamışdır. Fikrimcə, Qərb-Şərq mədəniyyətinin sintezi olan Azərbaycan mədəniyyəti bu vəhşi mədəniyyətdən qorunmalı, bu məqsədlə yeni mədəniyyət konsepsiyası siyasəti hazırlanmalıdır.

Beləliklə, qeyd etdiyimiz kimi, sənayeləşmə və sürətli texnoloji inkişaf çağdaş Qərb toplumunda böyük sosio-kültürəl çalxantılar və ziddiyyətli inkişaf tendensiyaları yaratmaqdadır. Həmçinin qeyd etməliyik ki, texnoloji inkişaf və sənayeləşmə nəticəsində insan Yer kürəsinin üst qabığına və ozon təbəqəsinə dağıdıcı təsir göstərmiş, bunun nəticəsində biosfer gələcək tarixi təhlükəyə məruz qalmışdır. Məhz buna görə də XXI əsr Avropasında antisientik və antitexnoloji düşüncələr müasir antropoloji fəlsəfənin əsas qayəsinə çevrilmişdir.Müasir sivilizasiya dünyadakı içməli su ehtiyatının üçdə iki hissəsinin toplandığı Baykal gölünü zəhərləmiş, meşələrin doğranması nəticəsində ona tökülən 150 çayın və bulaqların qurumasına səbəb olmuşdur. Aralıq gölü məhv olmuş, Xəzər dənizi aşıb-daşmış, çoxlu çürümüş, ölüyə çevrilmiş süni dənizlər yaranmış, Urmiyə gölü qurumuşdur. Son nəticədə, mədəniyyətin məhv olmasına gətirib çıxaran təbiətlə cəmiyyət arasında nəhəng miqyaslı münaqişə yaranmışdır. Ekoloji problem əsasən sivilizasiyaların inkişafı nəticəsində yaranmışdır. Texnoloji inkişafa əsaslanan sivilizasiyaları Z.Bzejinski, R.Aron və digər tədqiqatçılar industriala qədər, industrial, postindustrial kimi xarakterizə edirlər.

Çağdaş filosof və sosioloqlar insan cəmiyyətinin yeni, bütün xalqlar üçün ümumi olan vahid postindustrial (informasiyalı, texnotronlu) sivilizasiyaya daxil olunduğunu elan edirlər. Çağdaş texniki sivilizasiya nəticəsində artıq sosial sistemlər arasında (cəmiyyət-cəmiyyət), sosial sistemlər və ətraf mühit arasında (cəmiyyət-təbiət), fərd və ətraf mühit arasında (şəxsiyyət-cəmiyyət-təbiət) qlobal problemlər adlandırılan ziddiyyətlər yaranmışdır. Bütün bu ziddiyyətlərin, qlobal və ekoloji problemlərin, bəşəriyyəti təhdid edən qlobal-ekoloji katastrofların və böhranların qarşısını sağlam təfəkkür və ağıllı siyasət nəticəsində necə almaq olar?. Bu suala XXI əsr fəlsəfəsi cavab axtarır, insanda ekoloji bilik və ekoloji mədəniyyət təfəkkürü yaratmaq, fərd-təbiət-cəmiyyət münasibətlərində harmoniya prinsipini qorumaq, təbiətə qalib gəlmək iddiasında olan sientik mədəniyyətdən imtina etmək, dinlərin və uzaq Şərq fəlsəfəsinin çağırışlarına səs vermək kimi çoxsaylı təklif və ideyalar fəlsəfi düşüncəni məşğul etməkdədir. İnsan ideyası, dayanıqlı inkişaf və tərəqqi paradiqmalarına söykənən sosyo-kültürəl sistemlərdə özünün ali məqsədinə çatır. Dayanıqlı inkişaf və tərəqqi isə yalnız milli azadlığını və istiqlaliyyətini əldə etmiş toplumlarda siyasi strategiyanın prioritetini təşkil edə bilər. Özünütəsdiq tələbatını reallaşdırmaq istəyi ilə çırpınan insan daim, bütün ömrü boyu, bütün tarixi sürəc və sistemlərdə azadlıq axtarışındadır. İnsanın yaradılış missiyası onun azadlıq aktında təsdiq olunur.

?


this-product-is-made-11.html

this-product-is-made-4.html

this-product-is-made-9.html

this-publication-presents-3.html

this-regionrates-4.html